The Third Quest for the Historical Jesus

Standaard
The Third Quest for the Historical Jesus

In een tijd waarin de kerk en de wereld in een crisis verkeren komt er onverwachte hulp uit de wereld van het historische onderzoek naar Jezus. “The Third Quest for the Historical Jesus” van onder anderen John Howard Yoder, James Dunn, Ed Sanders maar vooral de populaire Tom (N.T.) Wright werpen een hoop vol licht vanuit de historie op onze tijd. En de boodschap landt niet alleen bij bij theologen. Ook pioniers, jongerenwerkers en tal van organisaties vinden hun weg naar Wright en Co. Wat is het geheim?

Laatst zat ik in een lunchroom te luisteren naar een gesprek tussen twee jonge dames aan de tafel naast mij. Dat is niet mijn gewoonte, maar het gesprek wat te interessant om niet mee te luisteren. De ene vriendin vroeg de andere waarom zij “Jezus nodig had?”. De andere vriendin deed uiterste pogingen om uit te leggen wat “zonde” was, waarom “alle mensen Jezus nodig hebben” en verder veel over “hel”, “gelukkig worden” en “vergeving”. Gaandeweg het gesprek werden beide dames moedeloos. Ik moest me inhouden om me er niet mee te bemoeien.

Die zelfde dag las ik in een krant over de vraag waarom de kerk zo weinig heeft te zeggen over grote vraagstukken als veiligheid, klimaat, armoede, de financiële crisis, etc. Er werd een appèl gedaan op de kerk om zich uit te spreken en in actie te komen. Het artikel stond voor de afwezigheid van de kerk in de echte wereld

Natuurlijk is de werkelijkheid vele malen complexer dan beide voorbeelden doen geloven. Gelukkig heeft niet iedere gelovige het over een hyper-individueel geloof om de hel te vermijden en zijn er talloze maatschappelijk geëngageerde christenen te vinden. Toch vinden we het moeilijk om in onze (post-)moderne tijd het geloof in Jezus te verbinden met onze positie in de wereld van vandaag.

The Third Quest for the Historical Jesus leert ons juist vandaag een interessante les: Crisis is de natuurlijke habitat van het christelijke geloof! Juist vandaag, met grote problemen op het gebied van veiligheid, armoede, klimaat en economie, heeft het christelijke geloof ontzettend veel te zeggen. Wel moeten we dan weten wie Jezus was, waarom de boeken over hem geschreven zijn en wat de missie van de kerk is.

THE QUEST

Vele gelovigen zullen veel argwaan krijgen bij het horen van allerlei wetenschappelijke methodes over de zoektocht naar een “historische” Jezus. Alles wat we hoeven te weten staat immers in de bijbel. Juist alle wetenschappelijke en theologische constructies zijn het probleem! En daar zit wat is… de zoektocht naar de historische Jezus zit vol met aannames en uitkomsten die twijfelachtig zijn. Toch zijn de resultaten zeer inspirerend.

De Quest begint bij de reformatie. Melanchthon, de grote leraar na Luther, schrijft dat het gaat om de “verdiensten” van Christus. We hoeven eigenlijk niets weten over de historische Jezus, als we maar weten wat Jezus “voor mij” heeft gedaan. De Reformatie drijft weg bij de vraag naar de historische Jezus en zoekt naar de een leer over incarnatie en verzoening. Luther sluit aan bij Augustinus door het Jodendom uit Jezus’ tijd te zien door de bril van Paulus. De historie werd een voorbeeld van werkgerechtigheid, een Jodendom dat moest falen en dat vooral een incarnatie en verlossing uit genade nodig had.

Een scherpe reactie volgt. Herman Samuel Reimarus (1694-1768) stelt dat Jezus een revolutionair was, die steeds meer fanatiek werd. Maar Jezus faalde in zijn missie en zijn uitroep aan het kruis markeerde zijn teleurstelling in God. Zijn volgelingen vielen daarna terug op een fantasie van Jezus als Messias die “opgestaan zou zijn uit de dood”. Ook zij waren teleurgesteld maar vormden de teleurstelling om door de Kerk te stichten met haar eigen opvattingen (lees fantasie) over Jezus. Reimarus lijkt op het eerste gezicht een sloper, een dwaalleraar of minstens een ketter. Hij zet het christendom te kijk door haar geloof te confronteren met een nieuw historisch standpunt: we moeten Jezus plaatsen in een historische context van revolutie. Maar toen het historische doek eenmaal weg was gingen andere wetenschappers zeer nauwkeurig kijken naar tijd van Jezus.

De grote man van “The Quest” was natuurlijk Albert Schweitzer (1885-1965). Schweitzer is het eens met Reimarus dat we moeten kijken naar de historische joodse context van Jezus maar hij ziet Jezus niet als revolutionair. Volgens Schweitzer is Jezus een apocalyptische visionair die zag dat het einde van de wereld gekomen was. Het woord “apocalyptisch” geeft aan dat de wereld in een crisis is en dat God in gaat grijpen. Volgens Schweitzer verkondigde Jezus het koninkrijk van God en het einde van de wereld. Toen God echter niet ingreep wierp hij zich in het “Rad van de Geschiedenis” en werd hij vermorzeld. Zijn dood betekende echter toch een nieuw begin: zijn leven en dood werd een model voor zijn volgelingen: Door te leven zoals Jezus veranderen ze de wereld.

THE NEW QUEST

Intussen is er een tegenreactie. Leeftijdsgenoot Rudolf Bultmann (1884-1976) stelt het tegenovergestelde: we kunnen (en hoeven) helemaal niets te weten over de historische Jezus. De bijbel (en ook de evangeliën) getuigen van het geloof in de Christus door de vroege kerk. Het is de “Christus van de Schriften” en niet de “Historische Jezus”. De taak van de kerk is “het verkondigen van het Woord”. Volgens Bultmann moeten we dan wel zoeken naar de waarheden achter die mythologische lagen van het nieuwe testament. We moeten de bijbel “demythologiseren” om de boodschap van de Christus te ontdekken. Het gaat om geloof en ervaring. Christenen moeten een existentiële keuze maken voor het geloof.

Na de oorlog begint met Ernst Käsemann (1906-1998) met de zogenaamde “New Quest”. Als we de historische feiten kwijt raken (zoals Bultmann) dan kunnen we Jezus zelfs maken tot de fascistische en anti-Joodse Jezus van de Nazi’s. Käsemann en de “New Quest” gaat op zoek naar de historische roots van het Christendom. Waarom heeft men de teksten over Jezus opgesteld. Welke christelijke gemeenschap gebruikte welke bronnen. Meer en meer gaat men Jezus zien als leraar en profeet en zoekt men naar de “woorden van Jezus” in tegenstelling tot zijn leven als geheel. De “Q-hypothese” (naar het duitse Quelle = bron) refereert naar een mogelijk oer-evangelie dat bestaat uit de uitspraken van Jezus. In 1985 sticht Robert Funk het beroemde Jesus-Seminar waar bijvoorbeeld ook filmmaker Paul Verhoeven lid van is. Dit genootschap onderzoekt alle mogelijke bronnen over Jezus en stemt vervolgens over de vermeende authenticiteit. De canonieke evangeliën hebben volgens het Jesus-Seminar wel enkele authentieke uitspraken van de Historische Jezus, maar we moeten vooral ook kijken naar de Gnostische geschriften zoals bijvoorbeeld het evangelie van Thomas en Fillipus. John Dominic Crossan stelt dat Jezus een boer is die met wonderen en maaltijden de arme mensen optilt boven haar armoedige positie. Een sociaal-spirituele revolutie in het klein.

THE THIRD QUEST

Ergens in het midden van de jaren ’90 van de vorige eeuw gaan steeds meer theologen en historici op zoek naar de joodse wortels van het christendom en de joodse context van Jezus. Naast N.T. Wright kun je denken aan Yoder, Sanders, Meier, Vermes, Horsley, Witherington en Dunn, theologen die in een brede kerkelijke kring aan gezag winnen. Deze beweging wordt bekend als “The Third Quest for the Historical Jesus” waarbij de Quest van Schweitzer wordt gezien als de “First of Old Quest”, Käsemann en het Jesus Seminar als “Second of New Quest”. De “Third Quest” gaat op zoek naar de joodse context door gebruik te maken van Josephus, de hele joodse literatuur van om. de Talmoed en archeologische stukken als de Dode-zeerollen. Men probeert een reconstructie te maken van de wereld van de eerste eeuw om daarna verschillende vragen te beantwoorden:

– Hoe past Jezus is het Judaïsme van de eerste eeuw?

– Wat waren de bedoelingen en overtuigingen van Jezus?

– Wat was het doel van Jezus’ leven?

– Waarom is Jezus gestorven?

– Waarom is de eerste gemeente ontstaan?

– Waarom zijn de evangeliën wat ze zijn?

In tegenstelling tot de “New Quest” kijkt men niet alleen naar de “woorden van Jezus”, maar ook naar de gebeurtenissen, de actie, wonderen en laatste dagen in Jeruzalem. De Third Quest staat dichterbij de de “Old Quest” van Schweitzer omdat ze de Joodse wereld duidt als een wereld in crisis waarbij er een verwachting is voor een ingrijpen van God middels een Messias.

CRISIS

De grote winst van “The Third Quest” bestaat uit zowel het verstaan van het nieuwe testament en een visie op kerk en missie voor vandaag.

Het grote verhaal van het Jodendom uit de eerste eeuw bestaat uit de overtuiging dat God de schepper van al het leven is, maar dat er corruptie is van die goede schepping. Het Joodse geloof houdt zich niet bezig hoe dit precies komt (bijvoorbeeld een “erfzonde” leer), maar hoe God het probleem van het kwaad gaat oplossen en de arrogantie van de machten gaat breken. De oplossing is niet (in eerste instantie de komst van Jezus en zijn sterven) maar de roeping, de uitverkiezing van het volk van God. Het oude Israel wordt geroepen en bevrijdt om een alternatieve mensheid te zijn, een licht voor de volken. De zegen van Adam gaat over op Abraham. Adam moet weg uit de hof, Abraham mag terug naar het beloofde land. “Zondeval” heeft veel meer te maken met “slavernij” en “ballingschap”. Het uitverkoren volk komt in een crisis: zowel de slavernij in Egypte als de ballingschap in Babel brengen haar in de positie als heel de mensheid: weg uit de tuin. Dit volk in crisis moet gered worden, herstelt, uit de dood opstaan. Daartoe geeft God de Messias en zal de nieuwe eeuw, de heerschappij van deze Messias aanbreken: het Koninkrijk van God.

De Third Quest laat zien dat we het hele Oude Testament en de verwachting van de Messias moeten lezen in een politiek-sociale-religieuze context. Het doorbrekende koninkrijk gaat over het hier en over het nu. De vraag is alleen “hoe” dit koninkrijk doorbreekt?

De Third Quest laat tevens zien dat er verschillende agenda’s en verwachtingen zijn in Jezus’ dagen. De verschillende visies op de oorzaken en oplossing van de crisis laten zien waarom het nieuwe testament is wat het is: een getuigenis van Jezus daden en Gods ingrijpen om het volk van God te verlossen. De oplossing voor de oplossing van het kwaad.

Een hersteld volk zal ook na de opstanding van Jezus uit de dood nog steeds leven in tijden van crisis. Jezus verslaat de anti-machten niet met brute kracht, militaire middelen of een politieke partij. Hij dient, vergeeft en geeft zichzelf in de dood. Jezus oplossing en agenda gaan hand in hand. De volgelingen van Jezus zijn nu vrij. Nu ze hersteld zijn mogen ze opnieuw delen in de roeping van Israel: een licht zijn voor de volken.

Ook vandaag leven we in een crisis. Machten dreigen nog steeds de mensheid en aarde te vernietigen of tot slaaf te maken. Maar er is een alternatief. Door Gods roeping en zijn ingrijpen middels Messias is er een alternatieve mensheid die leeft vanwege Jezus en zoals Jezus.

KADER:

Reformatie Verdiensten van Christus: (persoonlijke) verlossing door plaatsvervangend sterven Jezus.
Reimarus Jezus is een falende revolutionair. Historische context vanuit verlichtingsdenken.
Old Quest (Schweitzer) Jezus in apocalyptische historische context. Herontdekking van geschiedenis met een climax. Nadruk op komst Koninkrijk.
Bultmann Christus van de Schriften is geloof van de vroege kerk. Demythologisering.
New Quest Zoektocht naar de overlevering historische kerk (Kasemann) en zoektocht naar de authentieke Jezus, gnostische geschriften (Jesus Seminar)
Third Quest Jezus in de Joodse context. Grote joodse verhaal, verwachting van Koninkrijk van God. Jezus unieke reddende optreden en zijn agenda voor de kerk als alternatieve samenleving. (Wright)

 

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s